Czynności pozakontrolne WIOŚ – co warto wiedzieć?
Przestępstwa przeciwko środowisku rzadko mają charakter przypadkowy. W większości przypadków są efektem świadomych działań – często ukierunkowanych na obniżenie kosztów działalności kosztem środowiska i zdrowia ludzi.
Nielegalne deponowanie odpadów, fałszowanie dokumentacji czy zrzuty nieoczyszczonych ścieków przemysłowych do środowiska to tylko niektóre z praktyk, które wciąż stanowią realne zagrożenie i generują poważne konsekwencje dla środowiska.
Współczesne działania Inspekcji Ochrony Środowiska to już nie tylko oględziny zakładu w obecności przedsiębiorcy i weryfikacja dokumentów. W przypadku uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa lub wykroczenia przeciwko środowisku inspektorzy WIOŚ mogą podejmować czynności o charakterze operacyjnym, których celem jest zabezpieczenie dowodów i ustalenie rzeczywistego przebiegu zdarzeń.
Dowiedz się, czym są czynności pozakontrolne oraz jakimi uprawnieniami dysponuje Inspekcja Ochrony Środowiska w przypadku podejrzenia popełnienia przestępstwa przeciw środowisku.
Spis treści
Czym jest Inspekcja Ochrony Środowiska?
Inspekcja Ochrony Środowiska (IOŚ) została powołana do kontroli przestrzegania przepisów dotyczących ochrony środowiska oraz do prowadzenia badań i oceny jego stanu. W jej strukturze znajdują się: Główny Inspektorat Ochrony Środowiska (GIOŚ) oraz 16 wojewódzkich inspektoratów ochrony środowiska (WIOŚ). Działalnością Inspekcji kieruje Główny Inspektor Ochrony Środowiska.
Przeczytaj również: Kontrola WIOŚ – zadania i rodzaje kontroli
Czym są czynności pozakontorolne prowadzone przez WIOŚ?
Czynności pozakontrolne to szczególny tryb czynności inspekcyjnych różniący się od klasycznych kontroli, mogący zostać zastosowany w określonych sytuacjach, o których mowa w art. 10b ustawy z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska.
Zgodnie z przywołanym przepisem prawa czynności pozakontrolne mogą zostać podjęte przez inspektorów WIOŚ w przypadku podejrzenia przestępstwa lub wykroczenia przeciwko środowisku, takich jak zanieczyszczenie środowiska (art. 182 k.k.), niewłaściwe gospodarowanie odpadami (art. 183 k.k.) czy braku dbałości o urządzenia ochronne (art. 186 k.k.).
Uprawnienia Inspekcji Ochrony Środowiska w przypadku podejrzenia popełnienia przestępstwa przeciwko środowisku
W ramach działań prowadzonych na podstawie art. 10b ustawy z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska, inspektorzy mogą podejmować szereg czynności, w tym:
• obserwowanie i rejestrowanie zdarzeń przy użyciu środków technicznych, w tym technik satelitarnych i bezzałogowych statków powietrznych,
• gromadzenie i zabezpieczanie dowodów popełnienia przestępstwa lub wykroczenia,
• żądanie pisemnych lub ustnych informacji oraz przesłuchiwanie osób, z pouczeniem o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań,
• ustalanie tożsamości osób oraz żądanie dokumentów niezbędnych do nałożenia mandatu lub sporządzenia wniosku o ukaranie,
• nakładanie grzywien w postępowaniu mandatowym za wykroczenia,
• dokonywanie oględzin pomieszczeń i innych miejsc,
• zatrzymywanie lub przeszukiwanie pojazdów przewożących towary, w tym odpadów, oraz kontrola dokumentów przewozowych,
• udzielanie pouczeń, zwracanie uwagi i stosowanie innych środków oddziaływania wychowawczego.
Uprawnienia te pozwalają na szybkie reagowanie i skuteczne zabezpieczenie materiału dowodowego jeszcze przed formalnym wszczęciem postępowania karnego.
Narzędzia i techniki stosowane przez inspektorów WIOŚ
W trakcie czynności operacyjnych inspektorzy korzystają z nowoczesnych narzędzi. Do najczęściej stosowanych należą bezzałogowe statki powietrzne (drony), które umożliwiają obserwację trudno dostępnych terenów, wyrobisk poeksploatacyjnych, ale także monitorowanie terenu zakładu.
W przypadku podejrzenia nielegalnego porzucania odpadów szczególnie przydatne okazują się fotopułapki. Są to urządzenia rejestrujące obraz i ruch, instalowane w sposób dyskretny, często w miejscach o podwyższonym ryzyku nielegalnej działalności. Fotopułapki pozwalają na dokumentowanie zdarzeń w sposób ciągły, nawet w godzinach nocnych, co ma ogromne znaczenie dowodowe, zwłaszcza w przypadkach działań prowadzonych poza standardowymi godzinami pracy.
W sprawach dotyczących zakopanych odpadów inspektorzy mogą korzystać z georadarów. Urządzenia te umożliwiają wykrywanie obiektów znajdujących się pod powierzchnią gruntu bez konieczności prowadzenia wykopów. W praktyce pozwala to na wstępne zidentyfikowanie miejsc, w których mogły zostać zdeponowane odpady, co znacząco ułatwia dalsze czynności dowodowe.
Coraz częściej wykorzystywane są również kamery termowizyjne, które pozwalają na wykrywanie różnic temperatur. Znajdują one najczęściej zastosowanie przy identyfikacji miejsc nielegalnych wylotów ścieków przemysłowych. Obraz termowizyjny może wskazywać na przepływ substancji, który nie jest widoczny gołym okiem, co czyni to narzędzie niezwykle przydatnym.
W szczególnie trudnych i zaawansowanych sprawach inspektorzy WIOŚ mogą sięgać po bardziej zaawansowane środki, takie jak tzw. podrzutki, czyli urządzenia śledzące w postaci nadajników GPS. Są one wykorzystywane w celu monitorowania przemieszczania się pojazdów transportujących odpady. Dzięki temu możliwe jest ustalenie rzeczywistej trasy transportu oraz weryfikacja czy odpady trafiają do legalnych instalacji, czy też są kierowane do nielegalnych miejsc. Takie działania mają kluczowe znaczenie w sprawach tzw. nielegalnego obrotu odpadami.
Przykłady sytuacji stanowiących przestępstwo przeciwko środowisku
Jednym z najczęstszych i jednocześnie najpoważniejszych obszarów naruszeń są przypadki nielegalnego gospodarowania odpadami. W praktyce bardzo często ujawniane jest porzucanie odpadów w miejscach do tego nieprzeznaczonych, takich jak tereny leśne, nieużytki czy opuszczone obiekty budowlane. Równie częste są przypadki zakopywania odpadów na terenie wyrobisk poeksploatacyjnych złóż kruszyw naturalnych oraz demontaż pojazdów poza legalnymi stacjami demontażu.
Kolejnym poważnym problemem, często identyfikowanym podczas kontroli, jest tzw. fikcyjny obrót odpadami. Polega on na formalnym dokumentowaniu przekazywania odpadów pomiędzy podmiotami gospodarczymi, przy jednoczesnym braku rzeczywistego ich przemieszczenia do instalacji uprawnionych do ich przetwarzania. W praktyce często ujawniane są rozbieżności pomiędzy dokumentacją ewidencyjną a stanem faktycznym – niezgodności w kartach przekazania odpadów czy brak możliwości ustalenia rzeczywistej drogi odpadów. Tego rodzaju działanie może wskazywać na świadome celowe obniżanie kosztów ich zagospodarowania i w wielu przypadkach stanowi podstawę do podejrzenia popełnienia przestępstwa.
Istotną grupę naruszeń stanowią również przypadki związane z nielegalnym odprowadzaniem ścieków do środowiska. W trakcie kontroli WIOŚ wielokrotnie ujawnia sytuacje, w których nieoczyszczone ścieki przemysłowe odprowadzane są do kanalizacji, rowów melioracyjnych lub do cieków wodnych bez wymaganego pozwolenia wodnoprawnego.
Kary za przestępstwa przeciwko środowisku
Za naruszenia przepisów grożą surowe sankcje karne. Zgodnie z ustawą z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny w przypadku przestępstw związanych z odpadami, zgodnie z art. 183 §1 k.k., grozi kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.
Za bardziej poważne czyny, takie jak nielegalny przywóz lub wywóz odpadów (art. 183 §4 k.k.), kara wynosi od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności.
Za poświadczanie nieprawdy w dokumentach (art. 271 k.k.) grozi kara od 3 miesięcy do 5 lat, a w przypadku działania w celu osiągnięcia korzyści majątkowej – od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności.
Odpowiedzialność karna a odpowiedzialność administracyjna
Odpowiedzialność administracyjna jest związana bezpośrednio z funkcjonowaniem podmiotu korzystającego ze środowiska, najczęściej przedsiębiorcy. Jej istotą jest zapewnienie zgodności prowadzonej działalności z przepisami prawa oraz wydanymi decyzjami administracyjnymi. Ma ona charakter obiektywny, co w praktyce oznacza, że dla jej zastosowania nie jest konieczne wykazanie winy w rozumieniu prawa karnego. Wystarczające jest stwierdzenie naruszenia przepisów lub warunków decyzji.
Przykładem są administracyjne kary pieniężne wynikające z ustawy o odpadach, które mogą sięgać nawet 1 000 000 zł. Dodatkowo organ może nakazać usunięcie naruszeń lub wstrzymać działalność.
Odpowiedzialność karna ma natomiast zupełnie inny charakter. Jej podstawą jest popełnienie czynu zabronionego określonego w przepisach prawa karnego, w szczególności w przepisach dotyczących przestępstw przeciwko środowisku. W odróżnieniu od odpowiedzialności administracyjnej, tutaj kluczowe znaczenie ma wina – konieczne jest wykazanie, że sprawca działał umyślnie lub nieumyślnie, ale z naruszeniem określonych reguł ostrożności.
W tym przypadku odpowiedzialność ponosi zawsze konkretna osoba fizyczna. Może to być właściciel przedsiębiorstwa, członek zarządu, kierownik zakładu, a także pracownik, jeżeli to jego działania doprowadziły do popełnienia przestępstwa. W praktyce bardzo często odpowiedzialność karna dotyczy osób zarządzających, ponieważ to one podejmują decyzje dotyczące funkcjonowania przedsiębiorstwa i mają realny wpływ na przestrzeganie przepisów środowiskowych.
W praktyce oba reżimy często funkcjonują równolegle, co oznacza, że przedsiębiorca może ponieść konsekwencje finansowe, a osoby zarządzające odpowiedzialność karną.
Czynności pozakontrolne WIOŚ – podsumowanie
Działania Inspekcji Ochrony Środowiska w przypadkach podejrzenia przestępstw mają kluczowe znaczenie dla skutecznego egzekwowania prawa środowiskowego. Dzięki szerokim uprawnieniom oraz wykorzystaniu nowoczesnych narzędzi inspektorzy są w stanie szybko reagować na naruszenia i zabezpieczać dowody, które mogą być podstawą dalszych działań organów ścigania.
Dla przedsiębiorców oznacza to konieczność szczególnej dbałości o zgodność prowadzonej działalności z przepisami – zarówno w zakresie dokumentacji, jak i rzeczywistego sposobu gospodarowania odpadami czy ściekami. W przeciwnym razie ryzyko odpowiedzialności – zarówno karnej, jak i administracyjnej – staje się bardzo realne.